Վլ. Արշինով, Յա. Սվիրսկի. Սիներգետիկայի փիլիսոփայություն: Նոր հորիզոններ

Ռուս հեղինակներ Վլադիմիր Արշինովի և Յակով Սվիրսկու` թարգմանաբար ներկայացվող հետևյալ  հոդվածը վերաբերում է  նոր ու հետաքրքիր գիտաճյուղի`սիներգետիկայի փիլիսոփայությանը:

“Այժմ բոլոր հիմքերը կան ենթադրելու, որ սիներգետիկայի հասկացութային ապարատի` հենց ինքնակարգավորման գործընթացների հետազոտությունը զարգացնում է ժամանակակից գիտության ելակետային հիմունքները: Դրանք իրենց ամբողջության մեջ, երևի թե, հենց կկազմեն այնպիսի հասկացութային կաղապար, որտեղ և որի միջոցով հնարավոր կլինի ձևավորել այսպես կոչված “հետոչդասական (պոստմոդեռն) գիտության”իմացաբանությունը: Ժամանակակից հետոչդասական գիտության շրջանակներում փիլիսոփայության զարգացումը ձեռք է բերում հստակ արտահայտված միջդիսցիպլինար (միջգիտաճյուղային), խոսակցական բնույթ, այնպես, որ փիլիսոփայության, ինչպես նաև ճանաչողության այլ տարբեր ձևերի հաստատուն և հիմնարար ասպեկտների մասին կարելի է խոսել միայն հարաբերական, կոնտեքստային իմաստով:

Այս հարցը կարևորվում է ոչ միայն գիտության բնագավառում, այլ նաև մարդու գործունեության այլ բնագավառներում` ինչպիսին են նյութականը և հոգևորը: Այդ պատճառով հոդվածը չի վերնագրվել “Սիներգետիկայի փիլիսոփայական հարցեր”: Այստեղ փիլիսոփայությունը չի սահմանվում որպես ֆիզիկայի, կենսաբանության, կիբերնետիկայի և այլնի “փիլիսոփայական հարցերի” ամբողջություն, քանի որ սիներգետիկան իր մեջ ներառում է փիլիսոփայական դիսկուրս: Սա բոլորովին էլ չի նշանակում, թե “գիտությունն ինքնին փիլիսոփայություն է”: Սիներգետիկան, լինելով հետազոտության հետոչդասական ուղղություն, ուղղված է դեպի իր հասկացութային կեցության և կազմակերպման միջոցի երկխոսությանը, այդ պատճառով այն ի սկզբանե փիլիսոփայական է:

Սիներգետիկայի գոյաբանությունը բնափիլիսոփայության և լեզվահաղորդակցման,  հերմենևտիկ կողմնորոշվածություն ունեցող ֆենոմենոլոգիական կեցության հիանալի միաձուլում է: Սիներգետիկայի փիլիսոփայությունը, լայն իմաստով, անգամ հետոչդասական գիտության փիլիսոփայություն չէ, այլ, եթե հարմար է, ժամանակակից մշակույթի փիլիսոփայություն:

Յակիմովիչն առանձնացնում է մարդկային կյանքի ընթացքում մարդուն հասցված 3 հիմնարար “վիրավորանքները”, որոնց մարդը ստիպված է եղել հարմարվել: Դրանք են`
1.Կոպերնիկոսի տեսությունը, որը հերքեց երկրակենտրոնության գաղափարը և առաջ քաշեց արևակենտրոնության գաղափարը,
2.Դարվինիզմը, ըստ որի մարդը կապկից է առաջացել,
3.Ֆրոյդիզմը, ըստ որի մարդու մոտ գիտակցությունը, մտածողությունը և  բանականությունը չեն գերիշխում:

Յակիմովիչը այս երեք “վիրավորանքներին” ավելացնում է ևս մեկը` “չորրորդ վիրավորանքի դարաշրջանը”, որ Արևելքում հետկոմունիզմն է իսկ Արևմուտքում` “հետպատմականությունը”: “Նորից խլում են սիրելի խաղալիքը` հավատն այն մասին, որ մարդիկ կարող են ռացիոնալ ճանապարհով խաղաղություն ստեղծել իրենց շուրջը, և նաև այն, որ իրենց բանականությունն ամեն ինչի վրա իշխում է”: Եվ այսպես, փիլիսոփայական-աշխարհայացքային տեսակետում, որը Յակիմովիչն անվանում է “չորրորդ վիրավորանքի դարաշրջան”, այն է, ինչ մենք անվանում ենք “հետոչդասական գիտության դարաշրջան”, որի բնորոշ գծերը կենտրոնացած են սիներգետիկայի մեջ:

Յակիմովիչի առաջարկած “չորրորդ վիրավորանքի դարաշրջանը”, որը վերաբերում է սիներգետիկային, ըստ այս հոդվածի հեղինակի` նման է թերմոդինամիկայի երկու օրենքների հասցրած “վիրավորանքին”  առ այն, որ մենք ոչնչից էներգիա չենք կարող ստանալ: Այս ամենը սկսել է XIX-XX դարերից, երբ ստեղծվեց քվանտային մեխանիկան: Կարևոր է հասկանալ, որ հարաբերականության տեսության և քվանտային մեխանիկայի հետ կապված է իմացաբանության և աշխարհայացքի մեջ ներառված դիտարկողների իրողությունը, որոնք ոչ միայն իրականության և իրենք իրենց հետ հարաբերվողներն են, այլ նաև դրա ձևավորման մեջ ինչ-որ իմաստով գործ ունեցողները: Այդ դարաշրջանի ներկայացուցիչներից Յակիմովիչը նշում է Բորին, Էյնշտեյնին, Հայզենբերգին, Պաուլիին: Այս մեթոդաբանությունը քվանտային մեխանիկայի դարաշրջանի մեթոդաբանության մեջ է մտնում, առաջին հերթին որպես դրա այնպիսի սկզբունքների ամբողջություն, ինչպիսիք են հարաբերականությունը, լրացչությունը և դիտարկելիությունը: Ընդ որում, տիեզերական հարցերն ուսումնասիրելիս էլ, որոնք են Տիեզերքի ծագումն ու զարգացումը, այդ թվում նաև մարդը և նրա բանականությունը, ձևակերպվել է հենց դիտարկելիության սկզբունքը: Տիեզերական մարդակենտրոն սկզբունքը Բրունո-Կոպերնիկոսի դասական սկզբունքի ինքնատիպ հերքումն է, համաձայն որի` մարդը Տիեզերքում ոչ մի հարաբերության մեջ ոչ մի առաջնային  դեր չի խաղում:
Ինչպիսի՞ հարց կարող է ծագել փիլիսփայության առաջ, երբ գիտության մեջ, և առաջին հերթին մաթեմատիկական բնագիտության մեջ, խոսքը գնում է այնպիսի իրողությունների  մասին, ինչպիսիք են ինքնակարգավորումը, ոչ կայունությունը, քաոսը: Այս հարցին պատասխանելու համար օգտվենք Հայդեգերի հետևյալ մտքից. ”Ուսուցանվող մտածողությունն առանց դաստիարակման չի կարող լինել. անհրաժեշտ է սովորել հենց գիտությունների միջև: Ամենադժվարը դրան համապատասխան օբյեկտ գտնելն է, այնպես, որ մտածողության դաստիարակությունը գիտական հետազոտության և գիտնականների հետ միախառնվելու զոհը չդառնա: Այսպիսի վտանգը սպառնում է հիմնականում այն ժամանակ, երբ այդ մտածողությունն անընդհատ ստիպված է իր տեղը գտնել: Մտածել հենց գիտությունների միջև, նշանակում է անցնել նրանց կողքով` առանց նրանց “դիպչելու”: Այդպիսով, կեցության հիմնավորման խորքերը մտնելու համար ինքն իրեն “պատրաստող” մտածողությունը առաջին հերթին պետք է դիսցիպլինար գիտական դիսկուրսով անցնի, որի տակ կանգնած է որոշակի վերաբերմունք աշխարհի նկատմամբ:

Եթե տարբեր մանրուքները մի կողմ դնեինք, ապա տեսությունը կդիտվեր միայն որպես ինքնին իրերի աշխարհի հետ կապի հարմար միջոց
Հենց այդպիսի գիտությունն էլ ի նկատի ունի Հայդեգերը: Ինքնին գիտությունը չի արտացոլում կեցությունը, և այդ պատճառով պետք է անցնել դրա կողքով, բայց այն մատնացույց է անում կեցությունը, իրերի գոյաբանությունը, որն իմաստ ունի աշխարհում մարդու գոյության համար և ընկած է գիտության սահմաններից դուրս. հետևաբար, պետք է կանգնել «գիտությունների միջև», որպեսզի տեսնենք դրանց մեջ աշխարհում մարդկային կեցության հիմնարար բնույթը որոնողներ: Իսկ դա էլ հենց նշանակում է մտածել “գիտությունների միջև” դրանց նկատմամբ արհամարհանք չցուցաբերելով, որը շատ բնութագրական է տարբեր փիլիսոփայական ուղղություններին:

Այժմ ուսումնասիրենք ինքն իրեն ճանաչող էակի և «արտաքին ռեալության» հարցը: Խոսքն ամեն տեսակի կենսական պայմաններ ներառող գործընթացների դիտարկման մասին է:

Էվկլիդեսյան աշխարհում երկրաչափական տեսանելիությունը գրեթե ամենուրեք հաղթանակ է տանում` երևակայականի և իրականության միջև խիստ տարաբաժանում անցկացնելով: Միևնույն ժամանակ հաստատվում է «աչքի բանականությունը», ինչը  նշանակում է, որ տեսանելիությունը չպետք է հանգեցվի  միայն ընկալման գործընթացի: Հիմնավորվում է այն դրույթը, որ պետք չէ հավատալ աչքին, այլ պետք է հիմնվել «աչք-ուղեղ» համակարգի վրա: Ուղեղում, իհարկե, չկա առարկայի “պատկերը”, բայց ուղեղը վերամշակում է ազդանշանները, վերաստեղծում է այդ պատկերը տեսանելիության դաշտում կամ որպես այդպիսի պատկեր ընկալվողի ձև: Այդպիսի տեսողությունը կարելի է անվանել “դիսփլեյ տեսողություն (дисплейное видение)”: «Ուղեղ-աչք» համակարգը կարծես թե դիտարկողի համար նկարում է ռեալ օբյեկտի տեսքը` հաշվի առնելով ղեկավարվող շեղումները:
Շատ արհեստական է թվում խիստ համակարգչային փոխաբերությունը այնքան «ոչ հաստատուն» էակի վերաբերյալ, ինչպիսին մարդն է: Արդյոք հնարավո՞ր է ամեն ինչ տեսնել էվկլիդեսյան, ոչ էվկլիդեսյան և կեղծ էվկլիդեսյան երկրաչափության միջոցով: Այդ ի՞նչ «կենտրոնական գործընթացից եկող» «հավասարակշռված ազդեցություններ են»: Ես ինչպե՞ս ընդհանրապես կարող եմ նրանց մեջ ինքս ինձ հաշիվ տալ:
Այդպիսի հարցերի համառությունը հատկապես ի հայտ է գալիս այնտեղ, որտեղ անհրաժեշտ է համաձայնեցնել տեսանելիության տարբեր միջոցները: Ինչպե՞ս է աշխատում իմ տեսողական ընկալումը բնական կեղծ էվկլիդեսյան տեսողությունից դեպի էվկլիդեսյանի անցում կատարելիս: Ու՞մ ես պետք է հավատամ այդ դեպքում: Միգուցե իմ աչքերի՞ն: Փորձենք, եթե ոչ պատասխանել, ապա գոնե հնարավոր պատասխան տալ այս հարցերին:

Ի վերջո կարելի է ասել, որ տեսանելիությունը մեկն է, իսկ երկրաչափական և չափողական գործընթացները շատ են: Եվ չափողական գործընթացները, ինչ էլ չլինի, տեղ ունեն հենց այդ տեսանելիության շնորհիվ: «Ընկալման մեջ միաժամանակյա ներունակության/իմանենտության և տրանսցենդենտալության միջև պարադոքս գոյություն ունի: Իմանենտություն, քանի որ ընկալվող օբյեկտը չի կարող օտար լինել իրեն ընկալողի նկատմամբ, և տրանսցենդենտալության, քանի որ այն/ընկալող օբյեկտը իր մեջ միշտ ավելին է ներառում, քան իրականում/ակտուալ կա: Ընկալման այդ երկու կողմերը հակադրության մեջ չեն գտնվում: Դրանք ենթադրում են ինչ-որ միջանկյալ ոլորտներ, որտեղ վերանում է իրական/ակտուալ տեսանելիությունը: Արդյո՞ք այդպիսի ոլորտների նկարագրություն գոյություն ունի: Արդյո՞ք հնարավոր է երկրաչափություն, որը կարող է պարզ բացահայտիչներ տալ այդ պայմանների էքսպլիկացիայի մասին: Դիտարկման երկու օբյեկտների փոխհարաբերության ընթացքում դրանց հատման կամ բաժանման կետերը շատ լղոզված են երևում, և հնարավոր չէ ասել, թե որտեղ է սկսում մի օբյեկտը և որտեղ է վերջանում մյուսը: Օրինակ, օճառի պղպջակները խողովակից դուրս գալու պահին:

Դասական երկրաչափությունը և մաթեմատիկան չեն կարող համարժեք նկարագրել լեռների, ծովափերի, ամպերի ձևերը, քան որ այդ օբյեկտների գծագրերը ավանդական երկրաչափական օբյեկտների հետ անհամատեղելի են: Իմանենտների և տրանսցենդենտների միջև մեծ տարբերություն կա: Այն արմատավորվում է մանրուքների վրա մեր ունեցած ուշադրության մեջ, որով աշխարհն օժտված է` դիտարկվելով սուբյեկտի կողմից: Այս փաստը անուղղակիորեն ցույց է տալիս, որ դասական մեկնաբանության մեջ ամեն ինչ կարգին չէ, քանի որ նրա մեջ բաց են թողնված դիտորդի ստացած ինֆորմացիայի մշակման յուրահատուկ մեխանիզմները: Ինչպիսի՞ մեխանիզմներ են դրանք:

Նախ ուշադրություն դարձնենք այն` առաջին հայացքից բնական թվացող փաստին, որը աշխարհը եռաչափ է: Երկրաչափական տեսանելիության մասին բոլոր վերը ասվածը ելնում է դրանից, և աշխատում է դրա օգտին: Եռաչափ մարմինների հետ միասին բնական է դիտարկել և’ միաչափ, և’ երկչափ առարկաները: Իսկ կետը մենք անվանում ենք զրոյական չափեր ունեցող օբյեկտ: Մանդելբրոտն ասում է. “տեսնել նշանակում է հավատալ”: Առաջադրվող կոնցեպցիայի ողջ ոգևորությունն  այն է, որ աշխարհը մաթեմատիկական լեզվի միջոցով այնպես պատկերվի, ինչպես այն տրվում է անուղղակի ընկալման միջոցով: Անիմաստ է այս տեսակետը, դիտարկման դասական մեկնաբանության մեջ տեղ գտած իդեալիզացիան և ռեդուկցիան ինքնին իրենց մեջ կրում են թվացյալ և խեղաթյուրված տարրեր: Թվացյալ է ոչ թե այն, թե ինչպես ենք մենք տեսնում տվյալ օբյեկտը, այլ այն, թե ինչպես ենք մեր տեսողությունը կարգավորում այդ օբյեկտի մասին ադեկվատ պատկերացում ստանալու համար:

Կան երևույթներ, որոնք հնարավոր է տեսնել տարբեր ձևերով, բայց ամեն անգամ նայելուց մի բան ենք տեսնում: Այսինքն` միևնույն ժամանակ աչքը չի կարող երկու երևույթն էլ տեսնել: Պարադոքսալն այն է, երբ մարդը ցանկանում է միաժամանակ այդ երկու երևույթներն էլ տեսնել, և հենց այդ ժամանակ էլ տեղի է ունենում ուղեղի ընդհատում, որն էլ հենց ցույց է տալիս ”ֆրակտալ” տերմինը: Դա նշանակում է, որ անգամ հասարակ երևույթը դիտարկելու ընթացքում մենք կարող ենք ինչ-որ բան այդ երևույթի մեջ չտեսնել: Հենց այդ չտեսնելն էլ մեր գիտակցության գործունեությունն է: Աչքը նաև աշխատում է ֆրակտալային գործելակերպով (ռեժիմով) , բայց նրա գործառնությունն այնպիսին է, որ պատկերը կարող է մի պահ վերանալ, հետո նորից ի հայտ գալ և նորից փոխարինվել այլ պատկերով: Երբ որ աչքը ցանկանում է տեսնել պատկերի հստակ արտիկուլյացիաները, ապա վերանում է իր հնարավորությունների սահմաններից: Կենսաբանության տեսակետից աչքի այդպիսի վիճակը շատ բնական է: Սակայն այստեղ խոսքը ոչ թե աչքի կենսաբանությանն է վերաբերվում, այլ ավելի շուտ հոգեբանությանը, կամ ավելի հստակ ասած` տեսողական ընկալման գիտակցվող կողմերի վրա, որոնք էլ ընկալումը դարձնում են դիտարկում:

Ըստ Գիբսոնի` դիտորդի ընկալումն աչքի ցանցաթաղանթի վրա արտաքին պատկերի ֆիքսվածությունը չէ, որը հետո “կապի միջոցներով” անցնում է ուղեղին, որն էլ վերծանվում է և վերամշակվում ուղեղի կողմից: Այսինքն` Գիբսոնը դեմ է “դիսփլեյ տեսողությանը”: Նա չի ընդունում երկրաչափական օպտիկայի միջոցով տեսանելիության մեկնաբանությունը: “Գլխից դուրս ոչ մի ուղարկող չկա, իսկ գլխի մեջ ոչ մի ստացող չկա”: Սա հենց ֆրակտալ շրջանի մասին է: Սա կարելի է նաև անվանել մետագիտակցություն` ճանաչողական ոլորտ, որտեղ մենք ներառում ենք այն, ինչ իրականում ճանաչողության մեջ չի մտնում”: Ինքնին պատկերը միանգամից չի ստեղծվում, ինչպես աչքի ցանցաթաղանթի վրա, այլ աստիճանաբար ինտերացիայի միջոցով: Ինչ-որ իմաստով կարելի է ասել, որ այն ինքնակարգավորում է: Ինքնակարգավորման մասին կարելի է խոսել նաև այն ժամանկ, երբ պատկերի ձևավորման ընթացքում մասնակցում է քաոսը: Այսինքն` ֆրակտալ շրջանը միջավայրի ինքնակարգավորում է: Սակայն այդ միջավայրը դիտարկելի չէ: Նկարագրվող վիճակը կարել է դիտարկել հետազոտող սուբյեկտի և շրջապատող միջավայրի մասին խոսելով, երբ երկու “զրուցակիցների” միակ համընկնող բանը հաստատուն մտային կառուցվածքն է: Սուբյեկտն այստեղ ներառված է աշխարհի մեջ, այլ ոչ թե ելնում է փորձի հնարավորությունների տրանսցենդենտալ պայմաններից: Այդ պատճառով ճիշտ կլինի ասել, որ “մարդկային ռեալության ուսումնասիրության ժամանակ և նրա հասկացութային ապարատի վերամշակման ընթացքում պետք է հաշվի առնել, որ մարդը ոչ թե բնության փաստերին նման փաստ է, այլ գործունեություն է”:

Սիներգետիկան գիտության մեջ որակապես նոր և իր բնույթով միջգիտաճյուղային, միջկրթանքային (միջդիսցիպլինար) ուղղություն է, իր էությամբ կոչված է ինքնատիպ “կամուրջի” դեր խաղալուն, կամ, ավելի ճիշտ, հաղորդակցային-երկխոսային  ալիք է բնագիտական և սոցիալական ճանաչողություների միջև: Սիներգետիկայի տեսանկյունից բնագիտական և սոցիալական ճանաչողությունները միմյանց հետ երկխոսության, հաղորդակցման կապի մեջ են, միմյանց փոխլրացնում են:

Հոդվածի հեղինակները կարծում են, որ աշխարհի սոցիալական պատկերը պետք է ավելի շատ, քան դա անում է քվանտային-ռելյատիվիստական (հարաբերապաշտական) աշխարհաստեղծման պատկերը, իր մեջ ներառի նաև ճանաչող սուբյեկտը, ընդ որում դա պետք է արվի երկու ձևով. անհատական և կոլեկտիվ մակարդակների վրա` միտք ծնող ինֆորմացիոն-երկխոսական հաղորդակցական-ճանաչողական գործընթացնեը գոյաբանականացնելու միջոցով: Եվ այդպիսի “ներառման” միջոց պետք է սիներգետիկան լինի: Բայց դրա համար անհրաժեշտ է յուրահատուկ  “էվոլյուցիոնիստական իմացաբանություն”, ավելի կոնկրետ` “ճանաչողության սիներգետիկա”: Կիբերնետիկայի հետ համնամանության դեպքում, որտեղ որոշ հեղինակներ առանձնացնում են այսպես կոչված առաջին աստիճանի կիբերնետիկա (դիտարկվող համակարգերի կիբերնետիկա) և երկրորդ աստիճանի կիբերնետիկա (դիտարկող (ճանաչող) համակարգի կիբերնետիկա), նույն բանը կարելի է ասել համապատասխանաբար առաջին և երկրորդ աստիճանի սիներգետիկայի մասին: Այսինքն` ճանաչվող համակարգեր սիներգետիկայի և ճանաչող համակարգերի սիներգեիկայի, որոնք լրացնում են միմյանց: Եվ այդ դեպքում աշխարհի սոցիալական պատկերը  դիտարկվող և դիտարկող ինքնակարգավորվող համակարգերի համար պետք է ստեղծի սեմանտիկական (իմաստաբանական) ինքնահամաձայնեցվածությամբ (ինքնակարգավորվածությամբ)  նոր իմաստային ամբողջություն. բնական և արհեստական բնության և սոցիալական, ներքին և արտաքին կողմերի:
Ի վերջո, խոսքը վերաբերում  է աշխարհի սոցիալական պատկերի շրջանակներում բազմակողմ մարդու կեցության և կազմակերպման ներքին և արտաքիn կողմերի վերաստեղծման մասին` իր ամբողջության մեջ:

Լիլիթ Հովհաննիսյան, ԵՊՀ Փիլիսոփայության և հոգեբանության ֆակուլտետ,
Փիլիսոփայության բաժին, մագիստրատուրա երկրորդ կուրս